معماری مثالی خانه قلمکار

خانه قلمکار اصفهان کجاست ؟

بخش کالبدی خانه قلمکار آن بخشی است که می‌تواند در هر مکانی به قالب محسوس درآید. معماری این خانه را به طور مثالی بارها به شکل‌های مختلف در ذهن تصور کردیم و در آن قدم زدیم و از آن میان یک شمایل از نوعی معماری روایی را برگزیدیم که برجسته‏ترین صفت آن، این است که همه بخش‌هایش بر اساس تجربه واقعی و عینی ما در برخورد با این طرح جامع، پدیدار شده است. به بیان دیگر تمام آنچه را که نیاز داشتیم «باشد» تا ظرفیت‏های هنر قلمکار به حد درستش پدید آید را در مقیاس شهر ِ اصفهان در نظر گرفتیم و به تصویر کشیدیم.
برای همگرایی افراد و موضوعات از قابلیت های معمارانه معناساز در «خانه ایرانی» مثل حیاط‌های مرکزی با ارتباطات فضایی حساب شده، بهره گرفتیم و «اهل خانه» را همان افرادی فرض کردیم که هر یک در جایگاهی منحصر به فرد نقشی موثر در این روایت به عهده دارند. در این خانه اهمیت وجودی بنیانگذار، نظریه پرداز، معمار، استادکار و طراح، هم اندازه با صنعتگر، شاگرد، رنگرز و کارگر است و این سبب می‌شود تا هر بخش امکانات و شرایط در خور یک کارگروهی بسیار نظم یافته و پیراسته را از آن خود سازد.

نگاهی به فضاها

بخش‌های قابل توجهی از فعالیت‏های پیش‏بینی شده در این خانه هم‌اکنون در اندازه‌های آزمایشی در یک مکان خصوصی در حال انجام شدن است. با توجه به این‌ که در حال حاضر طرح معماری خانه قلمکار اصفهان دارای سایت فیزیکی مشخص نیست، طرح پیش‌رو با قابلیت چینش سیال و قابل تغییر و بر اساس سه بخش اصلی یاد شده، طراحی شده و سامان یافته است. به گونه‌ای که بتواند در هر سایت واقعی به کاراترین و زیباترین شکل نظام یابد. این معماری چه در سایتی آزاد و چه در بازآفرینی یک بنای تاریخی باید با ذائقه تاریخی و بومی خود هماهنگ باشد و بتواند با خلاقیت‌های معمارانه علاوه بر کارایی برای این چنین نهاد ِ جامعی، معنا بیافریند و خود اثری تماشایی باشد.
در طی فرایند طراحی، ابتدا سه بخش اصلی خانه یعنی استادخانه، گنج خانه و تیمچه را در جوار هم طوری نشاندیم که بیشترین تعامل و اثر‌گذاری مثبت و کمترین مداخله و اثرگذاری منفی را داشته باشند. سپس قدم به قدم قسمت‏های مختلف هر بخش از جمله اتاق طرح و اندیشه، اتاق رنگ، اتاق چوب ، اتاق پارچه، اتاق نقش، اتاق ساخت، اتاق درس، کتابخانه، فضاهای علمی و آزمایشگاهی، فضاهای موزه ای و مطالعاتی، فضاهای رفاهی، فضای سبز، صحن پذیرایی و… را پیش بینی کرده و به آن هویت دادیم. علاوه بر این، از میان خانه‌های تاریخی در اصفهان یکی را زیر نظر قرار دادیم تا آن را به لحاظ مقیاس، تناسبات، ساختار و فضاها برای منظوری که داشتیم مطالعه و بررسی کنیم. سپس به شکلی که با اصل و بنیان معماری ایرانی – اصفهانی هماهنگ باشد؛ در روند طراحی، آزادانه در ساختار آن دخل و تصرف کردیم و با تاکید بر معماری زمینه‌گرا بیشترین هماهنگی و کارآیی را از دل آن بیرون کشیدیم. در این راه از قابلیت‌های معنادار ارکان خانه ایرانی چون حیاط، حیاط خلوت، پشت بام، دالان، ایوان، زیرزمین، باغچه، حوض، راه پله و… برای تقویت دسترسی‌های داخلی و بیرونی و ارتباطات فضایی عمودی و افقی بهره بردیم.
در طی طراحی بنا، نکات ضروری برای ایمنی کار و استراحت، امنیت جسمی و روانی کارکنان و نیز تجهیزات و امکانات به روز برای ایشان را طوری در نظر گرفتیم که اهالی خانه، آگاهانه اهمیت حرفه خود و شان و منزلت آن را به درستی و کمال حس کنند. بر این باوریم که چنین خانه‏ای می‌تواند  نیازهای پژوهشی بین‌المللی در ارتباط با هنر قلمکار را پاسخ دهد و نیز یک یادمان چند منظورۀ فرهنگی و هنری و طرحی تکثیر‌پذیر برای هنرهای دیگر باشد. همینطور وجود چنین بنیادی می تواند مسیری نو در تغییر کاربری بناهای تاریخی، به سمت کاربری‌های آموزشی و فرهنگی به عنوان فضایی ماندگار، پویا، اثرگذار و اشتغال زا را نشان دهد.

هنگام طراحی این خانه نکات زیست محیطی و اقلیمی شهر را همواره پیش چشم داشتیم و تا حد ممکن استفاده از انرژی‌های تجدید‌پذیر را در نظر گرفتیم. حوضچه‌های رنگرزی با الهام از رودخانه زاینده‌رود با آب قابل تصفیه و بازیافت و بر اساس خواص شیمیایی آن با تجهیزات کارآمد طراحی شده است. فضای سبز خانه در معنایی کاملا مرتبط با کارکرد بنا طراحی شده است از جمله درختان گلابی و زالزالک که چوب آن همان چوبی است که قالب‌های قلمکار با آن ساخته می‌شود . کاشت و پرورش گیاهان رنگزای طبیعی در باغ گیاه شناسی مجاور خانه قلمکار اصفهان طراحی شده است و آبیاری این باغ با پسماند آب تصفیه شده در بخش رنگرزی انجام می‌شود.
این طرح جامع نقطه شروعی است که از ذهن به چشم پُلی سازیم تا به لطف «تصویر» بدانیم این مکان، دقیقا به چه کمیت‌ها و کیفیت‌هایی نیاز دارد و چه نکاتی را باید در نظر بگیریم تا «خانه قلمکار اصفهان» در کارآمد‌ترین و دلنشین‌ترین شکل خود به ظهور رسد.