داستان نقش‌نامه

۱ – آغاز داستان نقش‌نامه

« نقش نامه » قرار است یک کتاب جامع از نقوش قالب‌هایِ چوبی قلمکاراصفهان باشد. صفحات این کتاب از جنس پارچه است و تا اکنون حدود دوهزار برگ دارد و بیش از چهار هزار نقش را در خود جای داده است و پس از تکمیل شدن برای اصفهان زیبا به یادگار خواهد ماند. سیر و سفر در دنیای نقشهای قلمکار بسیار شگفت انگیز و پرفراز و نشیب بوده و هست. نقش‌های تاریخی حاوی داستانها و ظرائف بسیا‌راند. باید با آنها زندگی کرد و هر روز با آنها سر و کار داشت تا آنطور که باید آنها را شناخت، به آنها دل بست و خو گرفت. اگر شما هم مایلید بدانید داستان « نقش نامه » کی و چطور آغاز شد و چگونه پیش می‌رود همراه ما باشید.

۲- تلاش‌های دیگران پیش از ما

پیش ما بسیاری با انگیزه و اهداف مختلف بخش هایی از نقوش قلمکار اصفهان را گرد آورده اند. آلبوم های کاغذی کارگاه بزرگ« اخوان» از آن جمله است. اگرچه این آلبوم‌ها به عنوان کاتالوگ‌های تجاری برای گرفتن سفارش ِساخت پارچه مدون شده اند، برای ما به عنوان منبع تصویری برای تحقیق و مقایسه بسیار با ارزشند. کتاب « مجموعه قلمکار ایران» از عبدااحسین احسانی نیز کتاب تصویری تک جلدی است که قرار بود به طور بسیار کامل‌تری منتشر شود ولی با وقوع انقلاب متاسفانه کار تنظیم و انتشار آن ناتمام ماند. به غیر از اینها، گفته می شود مجموعه‌های دیگری در اختیار سازمان میراث فرهنگی، دانشگاه هنر ، کتابخانه‌ها و همچنین  مراکز مختلف در خارج از کشور قرار دارد که دسترسی به آنها به راحتی میسر نبوده و از چند و چون آنها اطلاع دقیقی در دست ما نیست. به این موارد باید پژوهش‌های دانشجویی، مجموعه‌های خصوصی افراد، مجموعه‌های گردآوری شده توسط کارگاه‌های قلمکار یا کارگاه‌های تولید محصولات مرتبط با قلمکار را نیز اضافه کرد. همچنین بخشی از این میراث تصویری در اختیار خانواده‌های هنر دوست در اصفهان و دیگر شهر ها قرار دارد که از کم و کیف آن آگاهی دقیقی نداریم.

۳- چرا دست به کارِ گردآوری نقوش شدیم؟

برای طبقه بندی و مطالعه نقوش هیچ منبع کاملی که با هدف خانه قلمکار هم راستا باشد به دست نیاوردیم. هدف اولیه ما علاوه برگرد آوری هر نقش، تمرکز بر هر قالب یا مهر چوبی بود که حاوی اطلاعات واگیره هر نقش، اتصال های نقوش تکرار شونده، خال های راهنما و دیگر نکات فنی قالب تراشی نیز بود. پس تصمیم گرفتیم با روشی تجربی و متناسب با نیاز هایمان بار دیگر نقوش را بر اساس کمیت ها و کیفیت های تصویریِ هر مهر چوبی مدون کنیم. اثر هر قالب چوبی را با تفکیک رنگ برداشت کردیم. یعنی از هر قالب چوبی اصلی یا سیاه شش تا هشت بار چاپ زدیم و رنگ های دیگر را در دل نقش اصلی، جداگانه و به نوبت ثبت کردیم. همزمان از قالب های اصلی و فرعی عکاسی کردیم تا اطلاعات کامل تری از آن داشته باشیم. این مجموعه نه با اهداف تجاری و یا به منظور مجموعه داری که به عنوان قدم اول برای بررسی داشته های سنت تصویری قلمکار برای مطالعات بعدی فراهم آمده است.

۴- چرا نقش نامه یک کتاب پارچه ای است و نه کاغذی؟

با توجه به پیشینه و اسلوب ساخت پارچه قلمکار، نزدیک ترین و طبیعی ترین بستر برای برداشت نقوش را پارچه یافتیم. پارچه را انتخاب کردیم چون نرمی و انعطاف آن، بیشترین قابلیت و هماهنگی را از نظر فنی و تکنیکی برای انتقال حداکثری ذرات رنگ و جزئیات نقوش از قالب های چوبی بر روی سطح را دارد. علاوه بر این پارچه در گذر زمان دیرتر فرسوده و پوسیده می شود و چون تمامی فرآیند های پخت و تثبیت رنگ روی صفحات کتاب صورت گرفته است، در برابر رطوبت و حتی شستشو مقاوم است. از طرفی به این وسیله توانستیم با تجربه کارِِ بی واسطه در کارگاه‌های قلمکار، ادراک واقعی‌تری از روش ها، فرآیند کار، شرایط این حرفه و نیازهای آن در حین کار به دست آوریم. تجربه همه مراحل کار به یاری استادکاران، چاپگران و صحراکاران و رنگرزان فرصتِِ آموزشیِ مغتنمی بود تا هنگام مستند سازی نقوش، دیگر مهارت های لازم، تسلط بیشتر در کار با دست، صبوری ، دقت و نیز آشنایی با منش اهالی کارگاه‌ها را نیز فراگیریم و دریابیم .

۵- پیش از آغاز کار چه کردیم؟

در قدم اول به گفتگو با صاحبان چند کارگاه قلمکار نشستیم و با شرح هدف و نیت‌مان برای گرد آوری نقوش از ایشان درخواست کردیم شرایطی فراهم کنند تا این کار آغاز شده و به انجام رسد. این اقبال را داشتیم که ایشان با درخواست ما توافق کنند و طی روزهای کار با صبوری و ملایمت به ما یاری رسانند. پیش از آغاز کار با تخمین تعداد و اندازه حدودی قالب ها سعی کردیم تا به یک نمونه برای تعیین ابعاد و تناسبات کتاب نقش نامه دست پیدا کنیم. با چند ناشر، صحاف و خطاط نیز مشورت کردیم تا برنامه درست تری برای کار در مراحل تکمیلی داشته باشیم. سپس با رسیدن به قطع و انتخاب روش مورد نظر درباره ترتیب صفحات، حاشیه گذاری، صفحه آرایی، شماره گذاری و تنظیم شناسه هر قالب چوبی تمهیداتی در نظر گرفتیم.سپس با رسیدن به اندازه کادرهایی برای نوشتن اطلاعات مکتوب برای هر نقش به یاری یک استاد خطاط، قلم و اندازه مناسب را انتخاب کردیم ، به این ترتیب توانستیم برای انجام صفحه آرایی بداهه در حین کار چند کلیشه و ابزار اندازه گیری ساده آماده کنیم.

۶- انتخاب و آماده سازی پارچه و رنگ

پس از آزمایش اثر مهر روی پارچه های مختلف، نوعی پارچه تمام پنبه ریز بافت با وزن و تراکم مناسب انتخاب کردیم. پارچه ها را به قطعات مشخص تکه تکه کردیم تا برای آبخورشدن و شستشوی پیش از کار آماده شوند. سپس با الگوهای از پیش آماده شده محدوده صفحات، شماره های شناسایی و دیگر علایم مورد نیاز را بر هر صفحه مشخص کردیم. میل و تلاشمان بر آن بود تا رنگ های استفاده شده طبیعی و گیاهی باشند و به شیوه دیرینه، ساخته و پرداخته شوند؛ اما درباره دو رنگ از چهار رنگ اصلی، یعنی آبی و زرد این امکان فراهم نشد. صاحبان کارگاه ها توافق و امکان این کار در آن شرایط زمانی و مکانی را نداشتند و یا دانش و توان آن را طی گذشت زمان از دست داده بودند؛ پس به آنچه در توان بود بسنده کردیم و ترجیح دادیم پیش از آنکه دیر شود این کتاب را با نقش و نگارهای بی پایان پُر و غنی کنیم و سپس در زمان خود به موضوع رنگ و رنگرزی به شیو‌ه‌ای بایسته بپردازیم.

۷- برداشت نقوش به تفکیک رنگ

ابتدا از کد گذاری روی هر قالب چوبی اصلی یا سیاه شروع کردیم که پس از اتمام کار اطلاعات هر قالب از جمله نام، اندازه دقیق، تاریخ احتمالی ساخت، کاربرد و دیگر اطلاعات مربوط را گم نکنیم. با استفاده از الگوها و کلیشه ها هنگام چاپ صفحه آرایی کردیم تا پس از پایان کار فضای کافی برای نوشته ها را درنظر گرفته باشیم. پارچه ها را پس از هر نوبت چاپ در هوای آزاد کاملا خشک کردیم تا از ایجاد لکه پس از پخت تا حد ممکن جلوگیری کنیم. در مرحله بعد همین کارها را برای قالب های مربوط به رنگ قرمز تکرار کردیم و سپس رنگ آبی و زرد را به همین ترتیب برداشت کردیم. بسیاری از اوقات با اضافه کردن رنگ زرد رنگهای ترکیبی بیشتری به وجود می آید که ممکن است باعث در هم رفتن رنگها شود، پس برای وضوح بیشتر یک چاپ را به ترکیب رنگ آبی و قرمز بدون اضافه کردن رنگ زرد اختصاص دادیم. اگر در قالب های بسیار فرسوده یا قدیمی به همه رنگ ها دسترسی نداشتیم به هر تعداد که موجود بود بسنده کردیم و هیچ قالبی را از قلم نینداختیم.

۸- مرحله بخار و صحرا کاری

صفحات آماده شده کتاب را برای مدت زمان مشخصی در دیگ بخار قرار دادیم تا ثبات نسبی پیدا کنند و برای مرحله شستشو، پخت در پاتیلِ رنگ و عمل آوری آمده شوند. این مراحل به اصطلاح صحراکاری نامیده می شود چرا که در گذشته این مراحل در صحرا و در مجاورت زاینده رود انجام می شده است. پس از شستشوی اولیه پارچه ها وارد پاتیل پخت شدند که یک دیگ مسی بزرگ است. رنگ ها بر پارچه ها در پاتیل با درجه حرارات مشخص و با اضافه کردن پوست انار و جوهر آلیزارین که از مشتقات گیاه رنگزای روناس است، نمایان و ثابت شدند. پس از این آب اضافی پارچه‌ها گرفته شد و در زمین شنی پهن شدند تا حدی که درصد کمی از رطوبت در آن باقی بماند. پارچه ها را در حالت به اصلاح «دو نَم» تا کردیم تا از چروک های زیاد جلوگیری شود. حالا یک چرخه از کار برداشت نقش بر روی پارچه کامل شده و برای مراحل بعد کنار گذاشته می شوند.

۹- برداشت نقوش از روی پارچه های قدیمی یا تصاویر

علاوه بر نقوش قالب های چوبی موجود در کارگاه های قلمکار اصفهان و یا مجموعه های شخصی، تعداد بسیار زیادی نقش وجود دارد که بر روی پارچه های قدیمی یا عکس‌ها قابل بازیابی است. مثلا عکس پارچه‌های قلمکار مربوط به موزه‌های داخلی و خارجی و یا عکس‌هایی که توسط دوست داران خانه قلمکار اصفهان به دست ما می رسد. روش کار ما در این موارد متفاوت است. معیارِ برداشت نقش در این موارد یک «واگیره» به عنوان کوچک ترین و کامل ترین واحد تکرار شونده نقش است که همه اطلاعات قالب چوبی خودش را داشته باشد. برای این کار از برداشت با کمترین واسطه و بیشترین دقت رنگ سیاه شروع می کنیم و بعد دیگر رنگ‌ها را با روش مشابه شیوه قبلی تفکیک کرده و ثبت می کنیم. این واگیره ها با دست نقش شده و پس از اسکن دیجیتالی به نقش نامه اضافه می شوند.

۱۰- کتاب «نقش نامه» چه زمان آماده خواهد شد؟

در تلاشیم تا پس از پایان این گردآوری و طی کردن مراحل فنی، مجموعه نقوش را به عنوان مخزن جامع نقش قالب های چوبی قلمکار برای اصفهان بر جای گذاریم. زمان دقیق انجام و پایانِ گردآوری این مجموعه بر ما روشن نیست؛ زیرا گاه به گاه باز نقشی دیگر می یابیم که پیش تر آن را ندیده ایم. پس آخرین جلد این کتاب همواره باز می‌ماند تا در طول روزها، ماه ها و سال های دیگر صفحه ای نو به آن افزوده شود. هر گاه تا حد توان و زمانی که در اختیار داریم نقش نامه را به نسبت کامل و جامع یافتیم آنگاه صفحات پارچه ای را آهار زنی کرده و اطلاعات نوشتاری مربوط به هر نقش را با دست خوشنویسی خواهیم کرد. پس از طبقه بندی نقوش در چندین جلد صحافی کرده و همچنین نسخه دیجیتال و در صورت امکان نسخه کاغذی آن را نیز فراهم خواهیم ساخت. باور داریم این گنجینه باید به شکل درست و در خور در دسترس علاقمندان قرار گیرد تا این سنت تصویری کهن در گذر زمان بیش از این دستخوش نقص و کاستی نشود و راه برای نوآوری‌های اصیل باز باشد.

۱۱- اگر به تکمیل نقش نامه علاقه مندید

می توانید سهم مهمی در پاس داشت و حفاظت این گنج ملی و بومی داشته باشید. اگر مجموعه و یا حتی یک قطعه پارچه قلمکار از گذشته به شما رسیده است، می توانید با فراهم کردن امکان عکاسی برای ما یا ارسال تصویری از نقش، آن را با ما به اشتراک بگذارید، در صورتی که نقش قلمکار شما پیش تر در نقش نامه قرار نداشته باشد، با نام شما به عنوان اهدا کننده نقش به مجموعه اضافه خواهد شد. این کار باعث می شود هر یک از ما در این راه سهیم شویم و این نقش نامه را برای اصفهان و ایران غنی سازیم.

تا کنون چند قطعه پارچه با ارزش و تاریخی و نیز چند قالب چوبی قلمکار و همچنین چندین جلد کتاب نیز به خانه قلمکار اصفهان اهدا شده است که همین جا از عزیزانی که با اعتماد به اهداف این خانه اینگونه با ما هم مسیر شدند صمیمانه قدردانی می کنیم.